نوعی ساز یک طرفه یا دو طرفه کوبه ای از جنس فلز یا گل پخته شده که با پوست گاو می سازند و بر روی پیل (فیل) قرار میگرفته و شکل طبل یا دهل نیز بوده است . از این ساز ندا دادن سربازان و ایجاد رعب و وحشت دشمن استفاده می کردند . نوع اصلی آن ساختمانی متشکل از یک صفحه بازی که به شکل های دایره - مریع - بیضی - مستطیل و مقید به چهار چوب ساخته می شده و آن مجموعه را به کوهه قیل بسته (قرار داده) و با کوبه ای می نواختند .

از سازهای رشته ای با جعبه ای صوتی شبیه ساز ماندولین - نوعی کوچک از تنبور است که با جعبه صوتی و بیضی شکل فارابی آن را تنبور بغدادی نامیده و امروز نامش بزق است .

"بط" به معنای مرغابی و "بر" به معنای سینه مرغابی و از قدیمی ترین سازهاست که در تمام قاره ها موجود است و نوازنده آن را مانند عود در بغل گرفته و با زخمه یا با شکافه آن را می نوازند . پارسیان آن را رود و اعراب عود نامیده اند .

برخی معتقدند که بر بط از حیره در مغرب فرات نزدیک مدائن و مرکز تربیت شاهزادگان ساسانی و یا از شهری در بلاد به نام باب آمده است و به مکان های دیگر رفته و نامهای عود - مزهر - موتر و کران را بر خود گرفته است . بط را سازی ایرانی الااصل می دانند و نواختن آن را از قدیم در ایران رایج دانسته اند ظاهر آن گلابی شکل بوده که بربط ایرانیان در سده شانزدهم میلادی تبدیل بر بط بزرگی شده با دسته ای تو خالی و با هفت الی نه سیم که سیم های آن را هنگام نواختن می کشند و رها می کردند در نتیجه صدا حاصل می شد و بعضی آن را با مضراب می نواختند . وقتی که بربط ایرانی به عربستان رفت عربها آن را تقلید کرده و تمام ساز را از چوب ساختند و نام عود بر آن گذاردند . به هر حال شواهد گواه آن است که باربد سازنه بربط بوده است و خاصه اجزای آن با واژه های آبزین = کلیدها - گوشیها ابریشم = تار و همین طور خرک - بم و غیره در روایات و تاریخ آمده است .

کنایه از بشقاب کوچک نوعی ساز بشقابی شکل و کوچک دسته سازهای ضربه ای (کوبشی) است . از اشیایی چون فلز و چوب ساخته می شود . در واقع نوعی ساز کوبه ای بدون پوست یا روکش است که کوبه یا چکش آن را از جنس چوب - چرم یا دوال است . بشقابک سازی بزمی و شاداب و ریتم آفرین بوده و از دو بشقابک کوچک چوبی است که در ناحیه وسط هر کدام از آنها برجستگی های متعددی برای دستگیره تعبیه شده است .

از آلات موسیقی چوبی بادی یا نی بادی مورد استفاده شبانان و چوپانها - که نیشه نیز نامیده می شود و عبارت از نایی است مشابه نی که نوازنده همچون نی از آن استفاده می کند . در زبانهای محلی " فیگو " نیز نامیده می شود .

از آلات بادی جنوب ایران - نوعی نی لبک کوچک است که بیشتر جنبه بازیچه یا تکنوازی ساده و غیر موسیقایی دارد . لفظ پیک به "قمیش" نیز اطلاق شده است .

تنبک یا ضرب زورخانه ای

این ساز که در زورخانه ها و اماکن ورزش باستانی از قدیم الایام نواخته می شده دارای شکلی تقریبا مشابه تنبک بوده با سری به مراتب پهن تر و هیبتی بزرگتر از تنبک معمولی . در قدیم از پوست گاو - گوسفند و آهو برای ساختن آن استفاده می شد . امروزه از پوست بز یا گوسفند استفاده می شود . که البته پوست بز به علت نوع و نازکی آن که دارای طنین صدای بیشتری است ترجیح داده می شود .

از آلات موسیقی کوبه ای - دهل یا طبلی محلی است که در مناطق جنوبی ایران به همراهی سرنا در مجالس و جشن ها استفاده می شود .

یکی از زیباترین - خوش لحن ترین و کهن ترین آلات موسیقی زهی است . در قدمت و سابقه تاریخی چنگ مطالب بسیاری است . چون مراحل تکامل آن به تدریج و به صورت های مختلف انجام گرفته . نوع ابتدایی آن ملهم از کمان شکارچیان بوده و آن چه از تارها و کاسه صوتی و سیم گیر و غیره اضافه بر نوع ابتدایی اش دیده میشود .نیز گواه سیر تکاملی چنگ در نزد اقوام مختلف است . نوع ابتدایی آن به شکل مثلثی است با تخته ای بلند و میله ای چوبی که به فدم عمودی بر یک طرف تخته نصب شده است . به هر صورت به قول پیشینیان ساخت و اختراع چنگ مربوط به ایرانیان است و طی دوران تاریخی و مراودات شرق و غرب به دیگر منطق رفته و علاوه بر فرم و شکل ضاهری آن تعداد و طول سیمها نیز تغییراتی را داشته در سنگ نوشته های مربوط به بابل و آشور و همین طور در شاهنامه چنگ مورد ذکر بود است . و در دوره های قبل و بعد از اسلام این ساز مطابق با ذوق و فرهنگ خاص اقوام شکل گرفته در تصاویر مربوط به گذشته چنگهای کوچک و بزرگ و با تار (سیم)های متعدد دیده می شود که به دو شکل ایستاده و نشسته دیده می شود و با توجه به مقیاس ابعاد آن با بدن نوازنده می توان حداقل به دو فرم بزرگ و کوچک و نشسته آن پی برد . در نواختن چنگ نوازنده ایستاده و در حالی که چنگ را به گردن آویخته به نحوی که ساز در طرف چپ وی قرار گرفته دیده می شود .

چنگ رابه وسیله وسیله وضرابی از چوب با زخمه و با دست راست نواخته می شود و با دست چپ تنوع اصوات و ریتم را بر عهده می گیرد . نوع اصلی چنگ طبق تصاویر قدیمی و نمونه های موجود مانند قانون با حرکات موزون و سر انگشتان هر دو دست نواخته می شده است . شکل کلی چنگ سه گوش و (با پخهایی در اطراف ) که از مشخصه های قدیمی و ماندگار چنگ بوده و قاعده چنگ که در قدیم به شکل یک تخته سنگ بوده و یه یک جعبه صوتی بدل نموده اند و گوشی هایی که یک سر سیم به آن وصل می شد روی جعبه مذکور قرار داشت و سر دیگر سیم به میله چوبی با استحکام لازم بسته می شد . تعداد سیمها تا عدد افزایش یافته است .

درباره کهن ترین چنگ ایرانی به نقش برجسته کوچکی هک شده بر مهری کشف شده از چغامیش اشاره می شود که در آن نقش - نفر سوم از نوازندگان مشغول نواختن چنگ است . امروز به خصوص در ارکسترهای غربی انواع متنوع - شکیل و خوش صدایی از چنگ وجود دارد که در بعضی تعداد سیمها بسیار زیاد و در بعضی طول و ضخامت سیمها متفاوت است و می تواند در ارکستر نقش مشابه پیانو را داشته باشد .

چنگی دارای محفظه طنینی زیر زه (کمان) و در فاصله دو بازو در دو طرف آن افراشته شده است و هنوز هم در برخی مناطق رواج دارد .

از آلات زهی موسیقی و مضرابی ایران با سابقه ای بسیار کهن در حجاری های آشور قدیم این ساز دیده می شود و همین طور در نقوش و تصاویر قبل و بعد از اسلام در ایران مشاهده می شود . و بعد ها در قرون وسطی به کشورهای غربی و سایر ممالک راه یافته است . امروز بیش از دها نوع سنتور مانند سنتور عراقی - ایرانی - هندی - فرانسوی - مصری - ترکی - سنتور فرنگی و غیره وجود دارد که هر یک با توجه به فرهنگ وذوق و سلیقه اقوام تغییرات جزئی در شکل و فرم و یا تعداد سیمها داده اند . اما در ایران از سنتور از سازهای محبوب عیلامی ها محسوب شده . سنتور امروز ایران تفاوت چندانی با سنتورهای گذشته نکرده است . شکل کلی آن این طور طعریف شده:

سنتور سازی است به گونه منشوری با قاعدههایی به شکل ذوزنقه متساوی الساقین که از جنس چوب گردو ساخته می شود . و بر سطح فوقانی هفتاد و دو سیم کشیده شده که دو سر سیمها به دو وجه جانبی سنتور و به میخک هایی که درون چوب سنتور فرو رفته اند یسته می شوند . بر روی صفحه بالایی دو ردیف نه تایی یا یازده تایی خرک قرار داده می شود که هر چهار تا سیم از روی یک خرک عبور کرده به ضلع دیگر رفته و از روی خرک بعدی عبور کرده به میخک ها وصل میشود . سنتور با دو مضراب چوبی نازک که به شکل عصای نیم پخ ساخته شده نواخته می شود . ابعاد سنتور 90 سانتی متر در کف جلو و ارتفاع 4/5 الی 6 سانتی متر و ضخامت چوب کلاف در دور ساز حدود 1/6 زیری 7 الی 9 میلی متر است . تعداد پل چوبی نازک (مفتول) از داخل صفحه رویی را بر صفحه زیرین نگه داشته و مانع تاب برداشتن صفحه رویی می شود .

در سمت راست سنتور گوشی ها قرار دارند که از جنس فلز فولاد بوده و سیمها بعد از تابیدن به دور آن از روی خرک ها عبور کرده و به میخک های دیکر سنتور وصل می شوند . از دیگر قطعات سنتور شیطانک - مفتول شیطانک و سیمهای زرد و سفید می باشند و همین طور بر صفحه رویی با فاصله معیین از لبه ها دو سوراخ به شکل گل شش پر و با قطر حدود 5 تا 5/5 سانتی متر زده شده که برای جلوگیری از خفه شدن صدا و اصطلاحا صدای شفاف این گلها بر روی صفحه سوراخ می شودند . سنتور به دلیل محدودیت های صوتی و همین طور مدگردی نارسا در ارکسترهای بزرگ کاربرد چندانی ندارد اما به صورت تک نوازی و یا اجرا در ارکستر کوچک سازی یسیار شیوا و دلنشین است .